Doorstart Herenboeren: ‘Ondersteuning bestaande boerderijen staat nu centraal’

Na een turbulente periode is de landelijke doorstart van Herenboeren een feit. Stichting Herenboeren NL ging eind juni failliet, maar dankzij de inzet van 23 Herenboerderijen is de beweging niet alleen behouden, maar ook klaar voor een sterke toekomst. De coördinatie en ondersteuning liggen nu bij de Vereniging van Herenboerderijen. Hoe ziet die toekomst eruit? Wij spraken Jan Poodt, voorzitter van de vereniging, over de lessen uit het verleden, de kracht van samenwerking en zijn visie voor de komende jaren.

Herenboeren is een coöperatief initiatief waarbij burgers samen een duurzame boerderij oprichten en beheren om hun eigen voedsel te produceren. Leden investeren gezamenlijk in grond, middelen en een professionele boer, waardoor ze invloed hebben op wat er verbouwd en geproduceerd wordt. 

Het doel is om lokaal, gezond en milieuvriendelijk voedsel te realiseren, met aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en een korte keten zonder winstoogmerk. Zo krijgen deelnemers niet alleen vers eten, maar dragen ze ook actief bij aan een eerlijk en toekomstbestendig voedselsysteem.

Terugkijkend op de afgelopen periode: wat ging er door je heen toen duidelijk werd dat Stichting Herenboeren NL failliet zou gaan?
‘Daar schrok ik wel echt van, het idee dat de stichting die eigenlijk alles voor Herenboeren tot nu toe mogelijk heeft gemaakt en ervoor gezorgd heeft dat de beweging zo sterk staat, weg zou vallen. Ik besefte meteen: wij als vereniging moeten snel veel werk gaan verzetten.’

‘Pas begin juni hoorden de besturen van de 23 boerderijen en wij als verenigingsbestuur hoe hoog de financiële nood van de stichting was. We beseften ons toen dat we een aantal diensten die eerder door de stichting werden geregeld, zelf moesten gaan regelen. Voor mij stond vast: dat moeten we als Herenboerderijen samen doen, niet elk voor zich. Gelukkig is dat in korte tijd gelukt.’

‘Nu kunnen we weer vooruitkijken. Wat willen we in 2026 samen oppakken? En hoe steunen we andere onderdelen van de beweging, zoals de initiatiefgroepen die bezig waren met een eigen boerderij. We gaan binnenkort in gesprek met oud-medewerkers van de stichting die die begeleiding willen voortzetten, en daarvoor een aparte organisatie willen oprichten, om te kijken hoe we elkaar daarin kunnen helpen.’

Hoe heb je ervaren dat de 23 Herenboerderijen samen de schouders eronder hebben gezet voor deze doorstart?
‘Ik vind het fantastisch dat we zo snel de neuzen dezelfde kant op kregen. Het was een intensieve tijd, net vóór en na het faillissement. We gingen van vier vergaderingen per jaar naar wekelijkse vergaderingen. Dat moest ook, want we zaten meteen met de curator aan tafel en er waren urgente vragen over werkgeverschap, verzekeringen, noem maar op.’

‘De boerderijen hadden ook ieder voor zich door kunnen gaan na het faillissement van de stichting. Maar ze zagen allemaal de meerwaarde van samenwerken. Dat was heel duidelijk. Als bestuur van de vereniging zijn we blij dat we nu belangrijke diensten samen met en voor de leden kunnen regelen.’

Wat is volgens jou de grootste winst van de nieuwe vereniging ten opzichte van de oude situatie?
‘We richten ons nu op een paar basisdiensten voor de 23 bestaande boerderijen. Veel boerderijen vonden al dat de stichting te breed en ambitieus was in haar takenpakket. Nu vullen we het landelijke dienstenpakket zelf in, naar onze eigen wensen en geheel met onze eigen financiering. Dat versterkt de onderlinge band alleen nog maar verder, verwacht ik.’

‘De begeleiding van nieuwe Herenboerderijen nemen wij als vereniging niet op ons. De groei is de afgelopen jaren door de stichting te optimistisch ingeschat, denken we. Het draagvlak en animo is er zeker. Er zijn nog steeds ruim 25 initiatiefgroepen, variërend van tientallen tot honderden aspirant-leden. De praktijk is echter dat toegang tot grond voor biologische en andere duurzame boeren momenteel lastig is. Daar wordt ook veel over geschreven in de media de laatste tijd. Onder andere een paar weken terug stond er nog een groot artikel daarover in Trouw. Daarmee is de realiteit dat niet elke initiatiefgroep uiteindelijk kan starten.’

‘De kosten voor de begeleiding van alle initiatiefgroepen werden vroeger voorgeschoten door de stichting. Dat zorgde wel voor een financieel risico voor de bestaande boerderijen, zoals nu gebleken is met het faillissement. Door die twee werelden nu te scheiden, omzeilen we dat risico voor onze boerderijen. Wel zijn we in nauw contact met degenen die bezig zijn een nieuwe vorm van ondersteuning voor initiatiefgroepen te ontwikkelen. Zij gaan daar dus hun eigen financiering voor ontwikkelen, maar we kijken wel waar we elkaar kunnen helpen en versterken.’

Hoe zorg je ervoor dat de boeren en boerderijbesturen ook in deze nieuwe opzet goed ondersteund blijven?
‘We hebben de digitale infrastructuur van de stichting overgenomen, de boeren in dienst genomen en een paar oud-medewerkers van de stichting ook weer aan de vereniging verbonden. Zo blijft de basisdienstverlening overeind en daar bouwen we nu mee voort. Dit najaar bespreken we met de boerderijen wat we richting 2026 nog meer moeten toevoegen.’

De Herenboerenbeweging blijft groeien. Hoe wil de vereniging initiatiefnemers van nieuwe Herenboerderijen helpen om hun plannen te realiseren?
‘Daarover gaan we dit najaar verder in gesprek. Op dit moment helpen we vooral door de digitale communicatie beschikbaar te houden.’

Er wordt gesproken over een nieuwe organisatievorm voor nieuwe Herenboerderijen met eigen financiering. Kun je daar alvast iets over vertellen?
‘Dat hoort ook bij de gesprekken van dit najaar. Voor ons staat nu eerst de ondersteuning van de bestaande boerderijen even centraal. Zij vormen het fundament van de beweging, nu de stichting niet meer bestaat.’

Als je vooruit kijkt: hoe ziet jouw ideale Herenboerenlandschap er over vijf jaar uit?
‘Dat al onze Herenboerderijen nog steeds doen waar ze voor zijn opgericht: (h)eerlijk eten produceren voor hun leden, en hen en hun eventuele kinderen bij hun voedsel blijven betrekken. Want dat is zo leuk, lekker en inspirerend. En hopelijk zijn er dan ook veel nieuwe Herenboerderijen bij gekomen. Met onze natuurgedreven manier van werken verbeteren we de bodem en gebruiken we geen niet-biologische bestrijdingsmiddelen. Zo helpen we mee om de biodiversiteit, waar het in Nederland slecht mee gesteld is, weer te versterken.’

‘Verder hoop ik dat duurzame landbouw over vijf jaar veel gewoner is. Dat milieukosten worden meegerekend in voedselprijzen, dat gangbare en biologische teelt dichter naar elkaar groeien, en dat er geen of veel minder bestrijdingsmiddelen worden gebruikt . En dat we leren accepteren dat een wortel of appel best een vlekje mag hebben. Het gaat om de smaak. Als Herenboeren willen we daar graag een voortrekkersrol in blijven spelen. Dat zou een prachtig (Herenboeren)landschap zijn!’

Over Herenboeren
Sinds 2013 zijn er in Nederland 23 Herenboerderijen opgericht. Op zo’n boerderij zijn ongeveer 250 huishoudens samen coöperatief eigenaar. Er werken één of meer professionele boeren in loondienst. De boerderijen produceren een breed scala aan voedsel, van groenten en fruit tot eieren en vlees, op een natuurgedreven manier, met oog voor bodem, biodiversiteit en gesloten kringlopen.

De leden beslissen mee over het beleid via de algemene ledenvergadering (ALV). Een bestuur, gekozen uit de leden, vertegenwoordigt de ALV. Samen met de boer, die de dagelijkse uitvoering doen, zorgen ze dat de boerderij goed draait.

Alle Herenboerderijen zijn aangesloten bij de landelijke Vereniging van Herenboerderijen. Die is in 2024 opgericht, heeft een vijfkoppig vrijwillig bestuur en wordt sinds kort ondersteund door een klein team van medewerkers.

ChefsFriends wordt mede mogelijk gemaakt door ‘De vrienden van…’: Kesbeke Fijne Tafelzuren, Kaasfort Amsterdam, Chaîne des Rôtisseurs, Nice to Meat, Schmidt Zeevis, la Fève chocolade en desserts, Grape ‘N’ Green en R & R media en advies. Ook vriend worden? Stuur een e-mail naar richard@chefsfriends.nl of rik@chefsfriends.nl.